Gluten hassasiyeti, buğday ve arpa gibi tahıllarda bulunan bir çeşit proteinin, bazı kişiler tarafından sindirilememesi ile ortaya çıkan rahatsızlıktır. Bu kişiler çoğu zaman gluten intoleransı sorunu yaşadıklarının farkında değillerdir ve tükettikleri besinlerden sonra duydukları rahatsızlığı farklı nedenlere bağlama eğilimi gösterirler. Bu nedenledir ki halk arasında çölyak hastalığı olarak bilinen bağışıklık sistemi rahatsızlığının tespiti, genellikle rastlantı sonucu yapılan testlerle öğrenilmektedir.

Hastalığın her yaştaki bireylerde görülme ihtimali vardır ancak, genetik yatkınlık taşıyan kişilerde görülme olasılığı elbette ki diğerlerinden daha fazladır.

Vücudu korumak için virüs ve bakterilere karşı üretilen antikorlar bu hastalıkta, vücuda yararı olan glutene karşı üretilir ve bu durum sonucunda ince bağırsaklarda zedelenmeler ile beraber çölyak hastalığı meydana geldiği görülür.

Gluten Alerjisi (Çölyak) Nedir?

Gluten proteinini parçalamakla görevli olan enzime karşı ya da doğrudan proteine karşı, bağışıklık sisteminin alerjik reaksiyona varan derecede tepki vermesidir. Hastalık ömür boyu sürmekte ve tedavisi de maalesef ki bulunmamaktadır. Her 200 kişinin 70’inde tespit edilen hastalık, belirtilerini genellikle ince bağırsakta iltihaplanma olması sonucunda gösterir.

Vücudun yeterli düzeyde gıdayı alabilmesi ince bağırsaktaki villuslar aracılığıyla sağlanır. Tüketilen besinler parçalandıklarında bağırsak mukozası sayesinde kana karışırlar. Ancak kişinin gluten intoleransı geliştirmesi halinde bağırsakta görülen iltihaplanmalar, bağışıklık sisteminin kendisine zarar veren antikorlar üretmesine sebep olur. Üretilen antikorlar villusları tahrip eder ve bunun sonucunda da beslenmede yetersizlik sorunu ortaya çıkar. Bağırsak giderek küçülür ve besinlerin tam olarak vücut tarafından emilmesi imkansız bir hal alır.

Bugün gelinen noktada çölyak hastalığının tanımı hala tam olarak yapılamamaktadır. Çünkü hastalık, hem alerjik bir reaksiyonda gösterilen belirtileri hem de bağışıklık sistemi problemlerinde görülen bulguları taşımaktadır.

Gluten Hassasiyetinin Görülme Sıklığı

Hastalığın gösterdiği belirtiler günlük hayat içerisinde genellikle fark edilmediğinden Türkiye’de tanısı konmuş çölyak hastası rakamları maalesef ki gerçeği yansıtmamaktadır. Tahminlere göre yaklaşık 250 .000 ila 750.000 kişi arasında hasta olduğu düşünülse de tanısı konan hasta sayısı bu rakamların ancak yüzde onu kadardır.

Genetik faktörlerin önemli bir yatkınlık oluşturduğu bu hassasiyetin bölgelere dağılımına bakıldığında ise en çok Marmara Bölgesinde görüldüğü, ancak bunun hemen ardından, hamur işi tüketiminin yoğun olduğu Güney Doğu Anadolu Bölgesinin geldiği görülmektedir.

2019 yılının Mayıs ayındaki verilere göre, Türkiye’de kesin teşhis ile çölyak hastalığı tanısı konan kişi sayısının 68.123 olduğu belirlenmiştir.

Hastalık her ne kadar basit denilebilecek belirtilerle ortaya çıksa da tedbiri elden bırakmamak adına bireylerin semptomlardan birini göstermesi halinde en yakın sağlık kuruluşlarına müracaat etmeleri ve tedavilerine başlamaları önemlidir. Aksi halde yetersiz beslenmeden kaynaklı sorunlar baş gösterebilir ve vücutta yeterli mineral ve vitaminin bulunmaması sebebiyle farklı rahatsızlıkların da ortaya çıktığı görülebilir.

Çölyak Hastalığının Nedenleri

Gluten intoleransının sebepleri maalesef ki hala kesin olarak bilinmemektedir. Ancak diğer pek çok hastalıkta olduğu gibi çevresel ve genetik faktörlerin bir arada etki ettiği düşünülmektedir.

Çavdar, buğday, arpa ve yulaf gibi özellikle tahıl ürünlerinin tüketilmesi ile tetiklenen hastalıkta gluten molekülleri sindirildikleri takdirde , bağışıklık sisteminde aşırı bir reaksiyona neden olur.

Aile geçmişinde çölyak bulunan, gastrointestinal enfeksiyonlara yakalanmış olan ve bağırsak bakterilerinden muzdarip olan kişilerin, gluten hassasiyeti geliştirmeleri ise daha büyük bir olasılık olarak karşımıza çıkmaktadır.

Gluten İntoleransı Belirtileri

Çölyak hastalığındaki belirtiler, hastalığın görüldüğü yaşa bağlı olarak değişkenlik göstermektedir.

Buna göre yaş gruplarına göre çölyak hastalığı semptomlarının dağılımı aşağıdaki gibi olacaktır.

2 yaş altı çocuklarda görülen bulgular şöyledir:

• Kusma
• İshal
• Karında şişkinlik
• Büyüme geriliği
• İştahsızlık

2 yaşından büyük çocuklarda ise şu bulgulara rastlanır:

• Uzun süredir devam eden ishal
• Gelişimin yavaşlaması
• Kabızlık
• Kusma
• Kilo kaybı
• Sinir hali
• Ergenliğe girmede gecikme
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite (DEHB)
• Öğrenme güçlüğü çekme
• Baş ağrıları
• Kas koordinasyonunda bozukluk

Yetişkin bireylerde ise ek olarak şu belirtiler vardır:

• Açık renkte ve kötü kokuda dışkı
• Tuvalet gitme sıklığında artış
• Karın ağrısı ve krampları
• İştahsızlık ve gaz şikayetleri
• Kilo kaybı
• Halsizlik
• Kemik veya eklem ağrısı
• Anemi (demir eksikliği)
• Baş ağrısı
• Nedeni tespit edilemeyen karaciğer hastalıkları
• Ani duygu değişiklikleri
• Sinirlilik hali ve depresyon
• Kısırlık

Tüm bunların yanı sıra, aşağıda belirtilen bulgular da nadiren de olsa hasta şikayetleri arasında sıralanabilmektedir.

• Deri döküntüleri
• Diş minesi sorunları
• K vitamini eksikliğine bağlı kanamalar
• Gece körlüğü (A vitamini eksikliği nedeniyle)
• Ses kısıklığı
• Epileptik nöbetler

Çölyak Hastalığında Teşhis Yöntemleri

Fiziki muayene ve hastanın tıbbi geçmişi dinlendikten hemen sonra çölyak tanısı koyabilmek için doktorlar bazı kan testleri ister.

Kandaki antikor seviyesini tespit edebilmek için seroloji testi yapılır. Değerlerin olması gerekenden yüksek çıkması halinde hastalığa karşı duyulan şüphe daha da artacaktır. Ek olarak HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 antijenlerine karşı birtakım genetik testler yapılmasıyla beraber teşhis yolunda bir kademe daha ilerlenmiş olacaktır.

Bu test sonuçlarının çölyak hastalığını işaret etmesi ile birlikte endoskop yardımıyla ince bağırsak kontrol edilir ve villuslardaki hasarın tespiti için biyopsi de yapılabilir.

Belirtilmelidir ki testler, kişi glutenli gıdalar tüketmeye devam ediyorken yapılmalıdır. Aksi halde glütenin kesilmesi hastalığı ortadan kaldıracağından sonuçlarda yanılgıya sebep olabilecektir.

Çölyak Hastalığının Tedavisi

Hastalığın bilinen bir ilaç tedavisi maalesef ki bulunmamaktadır. Dolayısıyla hastalar için öngörülen tek yol, beslenme listesinden glüteni çıkarmak olacaktır. Nitekim hayatından gluten içerikli gıdaları çıkaran kişilerde rahatsızlığın bir zaman sonra gerileyerek ortadan kalkığı görülmüştür.

Doktorlar uygun diyet listesini belirleyebilmekte hastaya yardımcı olabilmek adına diyetisyen ile iş birliği içerisinde süreci ilerletir. Diyetisyenin yönlendirmeleri ve kişiye özel hazırlanan diyet listeleri ile gluten intoleransının tedavisi sağlanır ve ince bağırsaktaki iltihaplanma zamanla hafiflemeye başlar. Hastalığın tamamen iyileşerek villusların büyümesi bir yıla kadar varabilse de kişinin hayatından gluten içerikli gıdaların çıkması hastada büyük bir rahatlama hissine sebep olacaktır. Bununla beraber iyileşme süresinin yetişkinlere nazaran çocuklarda daha hızlı ilerlediği de bilinmektedir.

Hastalığın erken dönemde teşhis edilemeyip tanının geç konması sebebiyle kişide yeme bozukluğu görülmeye başlanması halinde doktorlar, bünyede eksik kalmış vitamin ve mineralleri ek takviye yoluyla vücuda yüklerler. Bu süreçte eksikliğine en çok rastlanan vitaminler ise şunlardır:

• Kalsiyum
• Folik asit
• Demir
• Çinko
• B12 vitamini
• D vitamini
• K vitamini

Belirtilmelidir ki yanlışlıkla tüketilen glutenler bazı kişilerde karın ağrısı ve şişkinlik gibi problemlere yol açsa da bazılarında da herhangi bir semptomun gelişmesine yol açmamaktadır. Ancak kişi hali hazırda hassasiyet sahibi olduğunun bilincinde ise mutlaka bu durumda gastroenteroloji uzmanına gerekli bilgiyi vermelidir.

Çölyak Hastalığında Kaçınılması Gereken Gıdalar

Belirtildiği üzere tedavi yalnızca glutenden uzak durmak ile mümkün olmaktadır. Dolayısıyla bu süreçte hangi gıdaların hasta tarafından tüketilip tüketilemeyeceği büyük bir öneme sahiptir. Çölyak hastalığında uzak durulması gereken gıdalar ise şöyle sıralanabilir:

• Buğday
• Arpa
• Bira
• İrmik
• Krakerler
• Yemek ve salata sosları
• Makarna
• Bulgur
• Salça
• Ekmek
• Pasta ve kek gibi hamur işleri
• Yulaf

Mısır, patates ve et ise gluten içermediğinden çölyak hastalığı sorunu yaşayanların gönül rahatlığıyla tüketmelerinde bir sakınca yoktur.